Προτού ακόμη η νέα «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν φτάσει στις κινηματογραφικές αίθουσες, είχε ήδη μετατραπεί σε πεδίο έντονων πολιτισμικών αντιπαραθέσεων. Η επιλογή της ηθοποιού που ενσαρκώνει την Ελένη, το χρώμα του λοφίου στο κράνος του Οδυσσέα, οι κατάμαυρες πανοπλίες, ακόμη και η χρήση της λέξης «Dad» από τον Τηλέμαχο προκάλεσαν σχόλια, αντιδράσεις και διαδικτυακές συγκρούσεις.
Ο Economist, ωστόσο, υποστηρίζει ότι οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες αποτελούν μόνο την επιφάνεια. Το ουσιαστικό ζήτημα δεν είναι εάν οι Μυκηναίοι φορούσαν μαύρες ή χάλκινες πανοπλίες, αλλά το κατά πόσο η σύγχρονη κινηματογραφική ματιά μπορεί να προσεγγίσει έναν ήρωα γεμάτο αντιφάσεις χωρίς να τον προσαρμόσει στις σημερινές ηθικές και ψυχολογικές απαιτήσεις.
Διαβάστε επίσης: Άντζελα Γκερέκου για την «Οδύσσεια» του Christopher Nolan: «Δεν αρκεί να έρχονται οι παραγωγές»
Λίγες ημέρες πριν από την προγραμματισμένη πρεμιέρα της ταινίας στις 17 Ιουλίου, το βρετανικό περιοδικό στρέφει την προσοχή του κυρίως στον τρόπο με τον οποίο ο Νόλαν επανασυστήνει τον Οδυσσέα. Στο ομηρικό έπος, ο βασιλιάς της Ιθάκης δεν είναι ένας αψεγάδιαστος ήρωας. Είναι ευφυής και πολυμήχανος, αλλά ταυτόχρονα αλαζόνας, βίαιος και υπεύθυνος για αρκετές από τις συμφορές που βρίσκουν τον ίδιο και τους συντρόφους του.
Στην κινηματογραφική εκδοχή, σύμφωνα με την κριτική, οι αντιφάσεις αυτές περιορίζονται σημαντικά. Οι σκοτεινές συμπεριφορές του ήρωα παρουσιάζονται περισσότερο ως συνέπεια ουσιών ή ως εκδήλωση ψυχικού τραύματος, με αποτέλεσμα ο Οδυσσέας να μοιάζει λιγότερο με τον σύνθετο ήρωα του Ομήρου και περισσότερο με έναν σύγχρονο πρωταγωνιστή που πρέπει διαρκώς να δικαιολογείται.
«Η σύγχρονη τάση υπερδιάγνωσης φαίνεται πως έφτασε ακόμη και στις ακτές της αρχαίας Ιθάκης», σχολιάζει σκωπτικά το περιοδικό.
Ανάλογη δυσφορία προκαλεί και το φινάλε, στο οποίο ο ήρωας εμφανίζεται διάτρητος από βέλη, σε μια εικόνα που παραπέμπει περισσότερο στο μαρτύριο του Αγίου Σεβαστιανού παρά στον κόσμο της αρχαίας ελληνικής επικής ποίησης.
Από τον μυκηναϊκό κόσμο σε ένα πολυτελές κινηματογραφικό θέρετρο
Στο στόχαστρο της κριτικής βρίσκεται και η αισθητική κατεύθυνση της ταινίας. Οι μεταλλικές γκρι πανοπλίες των πολεμιστών θυμίζουν περισσότερο φανταστικούς ήρωες επιτραπέζιου παιχνιδιού ή χαρακτήρες από τον κόσμο του Batman παρά στρατιώτες της μυκηναϊκής εποχής.
Η ίδια αίσθηση αναχρονισμού διαπερνά και τα σκηνικά. Τα παλάτια, με τον θερμό φωτισμό και την προσεγμένη πολυτέλειά τους, μοιάζουν περισσότερο με σύγχρονα boutique ξενοδοχεία παρά με τις σκληρές και επιβλητικές κατοικίες των αρχαίων πολεμάρχων.
Ακόμη και η παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς χάνει, σύμφωνα με τον Economist, μεγάλο μέρος από την αίσθηση της απομόνωσης και της βασανιστικής εξορίας. Ο Ματ Ντέιμον και η Σαρλίζ Θερόν, ντυμένοι με αέρινα λινά ρούχα σε εξωτικά τοπία, παραπέμπουν περισσότερο σε πολυτελείς διακοπές στην Καραϊβική παρά σε έναν άνδρα που αγωνιά να επιστρέψει στην Ιθάκη.
Ιδιαίτερα αυστηρή είναι η αναφορά στον Κύκλωπα, για τον οποίο το περιοδικό περιορίζεται στην απολύτως δηκτική φράση: «Όσο λιγότερα ειπωθούν, τόσο το καλύτερο».
Παρά τις ενστάσεις, η κριτική αναγνωρίζει ότι καμία μεταφορά ενός κλασικού έργου δεν μπορεί να παραμείνει απολύτως ανεπηρέαστη από την εποχή στην οποία δημιουργείται. Οι αρχαίοι Αθηναίοι μετέτρεψαν τις ομηρικές αφηγήσεις σε τραγωδίες, ενώ ο Αλεξάντερ Πόουπ παρουσίασε τον Οδυσσέα μέσα από το πνεύμα του Διαφωτισμού. Αιώνες αργότερα, ο Τζέιμς Τζόις χρησιμοποίησε το έπος ως βάση για ένα μοντερνιστικό μυθιστόρημα γεμάτο καθημερινότητα και εσωτερικούς μονολόγους.
Διαβάστε επίσης: Ματ Ντέιμον: Γιατί ο πρωταγωνιστής της «Οδύσσειας» θεωρείται ένας από τους πιο «κανονικούς» σταρ του Χόλιγουντ
Υπό αυτή την έννοια, ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν κάνει κάτι πρωτοφανές. Συνεχίζει μια μακρά παράδοση δημιουργών που χρησιμοποιούν τον Όμηρο για να μιλήσουν για τον δικό τους κόσμο. Η διαφορά είναι ότι η δική του εκδοχή φαίνεται να συγκεντρώνει πολλές από τις πολιτισμικές αγωνίες της σημερινής Δύσης.
Οι γυναικείοι χαρακτήρες εκφωνούν λόγους με έντονα φεμινιστικό περιεχόμενο, ενώ ο Τρωικός Πόλεμος παρουσιάζεται κυρίως ως σύγκρουση για τον έλεγχο των εμπορικών οδών. Έτσι, ο Αγαμέμνονας απομακρύνεται από την εικόνα του βίαιου και αυταρχικού ηγεμόνα και αποκτά σχεδόν τον ρόλο ενός υπέρμαχου του ελεύθερου εμπορίου.
Οι αντιδράσεις για τον Όμηρο κρύβουν τις συγκρούσεις του σήμερα
Η μεταφορά της «Οδύσσειας» στη μεγάλη οθόνη αποτελεί έτσι κι αλλιώς ένα εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα. Το ομηρικό έπος διαθέτει σύνθετη και μη γραμμική δομή, καθώς ο κεντρικός ήρωας δεν εμφανίζεται στα πρώτα τέσσερα βιβλία, ενώ πολλές από τις γνωστότερες περιπέτειές του παρουσιάζονται αργότερα, μέσα από τις δικές του αφηγήσεις.
Ο ίδιος ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει χαρακτηρίσει την «Οδύσσεια» «την πρώτη μη γραμμική αφήγηση της ιστορίας», ενώ η κλασική φιλόλογος Έμιλι Γουίλσον έχει συνοψίσει τη φύση του έργου με μία μόνο λέξη: «περίπλοκη».
Η δυσκολία αυτή εξηγεί εν μέρει γιατί αρκετές προηγούμενες κινηματογραφικές προσεγγίσεις δεν κατάφεραν να αποδώσουν πλήρως τον κόσμο και τη δομή του έπους. Από παλαιότερες παραγωγές μέχρι πιο πρόσφατες απόπειρες, οι δημιουργοί καλούνται κάθε φορά να συμπυκνώσουν ένα πολυεπίπεδο έργο, χωρίς να χάσουν τον χαρακτήρα, την ειρωνεία και τις αντιφάσεις του.
Ο Economist καταλήγει ότι η συζήτηση γύρω από τη νέα ταινία δεν αφορά πραγματικά το κατά πόσο η Ελένη είναι «λευκώλενος», εάν οι πανοπλίες έχουν το σωστό χρώμα ή εάν ο Τηλέμαχος θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη λέξη «Dad». Αυτές οι αντιδράσεις λειτουργούν περισσότερο ως αφορμή για να εκφραστούν οι σύγχρονες διαφωνίες γύρω από τη φυλή, την ταυτότητα, τον φεμινισμό, τον ανδρισμό και την αμερικανική πολιτισμική επιρροή.
Ο Όμηρος μετατρέπεται, έτσι, σε έναν καθρέφτη μέσα στον οποίο κάθε πλευρά αναζητά τη δική της επιβεβαίωση. Αντί οι θεατές να συζητούν αποκλειστικά για το αρχαίο έργο, χρησιμοποιούν την κινηματογραφική με
«Κάθε γενιά ξαναφτιάχνει την “Οδύσσεια” σύμφωνα με τη δική της εικόνα», καταλήγει ο Economist.
Και η τελική του διατύπωση είναι ακόμη πιο αιχμηρή: «Οι αρχαίοι Αθηναίοι τη μετέτρεψαν σε τραγωδία. Οι μοντερνιστές σε σύγχρονη λογοτεχνία. Ο σημερινός, απλοϊκός και απολύτως οπτικός κόσμος τη μετέτρεψε σε καβγάδες στα social media και σε έναν γελοίο Κύκλωπα. Και αυτή είναι, τελικά, η δική μας τραγωδία».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Οδύσσεια: «Κινηματογραφικό δέος» – Οι πρώτες εντυπώσεις μιλούν για ένα έπος που κόβει την ανάσα
