Κάποια πράγματα μοιάζουν τόσο ξεκάθαρα στο μυαλό μας, που δεν μπαίνουμε καν στη διαδικασία να τα αμφισβητήσουμε. Τα θυμόμαστε «σαν να τα είδαμε χθες», με λεπτομέρειες, εικόνες, ακόμη και συναισθήματα. Μέχρι τη στιγμή που κάποιος θα μας πει ότι… δεν έγιναν έτσι. Ή και καθόλου.
Πάσχα: Πάτα play στο Netflix – Καρχαρίες, σκάνδαλα και ένας… ψευδοπροφήτης στις νέες κυκλοφορίες
Αυτό το παράξενο μπέρδεμα της μνήμης περιγράφει το λεγόμενο «φαινόμενο Mandela», ένα φαινόμενο που δείχνει πόσο εύκολα μπορεί ο ανθρώπινος νους να δημιουργήσει μια πραγματικότητα που δεν υπήρξε ποτέ.
Ο όρος προέκυψε όταν πολλοί άνθρωποι πίστευαν ακράδαντα ότι ο Νέλσον Μαντέλα είχε πεθάνει τη δεκαετία του ’80 στη φυλακή. Το θυμούνταν, μάλιστα, με λεπτομέρειες: ειδήσεις, δηλώσεις, ακόμα και εικόνες.
Στην πραγματικότητα, ο Μαντέλα όχι μόνο δεν είχε πεθάνει τότε, αλλά έζησε για πολλά χρόνια μετά και έγινε και πρόεδρος της Νότιας Αφρικής.
Αυτό που έκανε την περίπτωση ξεχωριστή δεν ήταν απλώς το λάθος, αλλά το γεγονός ότι το ίδιο «λάθος» το θυμόταν πολύς κόσμος με τον ίδιο τρόπο.
Δεν είναι απλή σύγχυση – είναι συλλογικό λάθος
Σε αντίθεση με αυτό που θα περίμενε κανείς, δεν πρόκειται απλώς για μια κακή ανάμνηση. Το εντυπωσιακό είναι ότι ομάδες ανθρώπων θυμούνται την ίδια λανθασμένη εκδοχή ενός γεγονότος.
Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Άλλοι θυμούνται διαφορετικά λογότυπα γνωστών brands, άλλοι επιμένουν σε φράσεις από ταινίες που δεν ειπώθηκαν ποτέ ακριβώς έτσι, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που «ορκίζονται» για λεπτομέρειες που δεν επιβεβαιώνονται πουθενά.
Και το ερώτημα προκύπτει σχεδόν αυθόρμητα: γίνεται τόσοι άνθρωποι να κάνουν το ίδιο λάθος;
Τι λέει η επιστήμη για τη μνήμη
Η απάντηση των επιστημόνων είναι ξεκάθαρη: η μνήμη δεν είναι βίντεο. Δεν καταγράφει την πραγματικότητα όπως είναι.
Αντίθετα, λειτουργεί πιο πολύ σαν παζλ. Κρατάει κομμάτια, τα συνδυάζει, τα «διορθώνει» και πολλές φορές τα συμπληρώνει με βάση όσα ήδη πιστεύουμε ή περιμένουμε.
Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, στην ουσία το… ξαναγράφουμε. Και σε αυτή τη διαδικασία, μπορεί εύκολα να προστεθούν ή να αλλοιωθούν λεπτομέρειες.
Επιπλέον, ο εγκέφαλος επηρεάζεται έντονα από το περιβάλλον. Όταν ακούμε πολλές φορές μια πληροφορία –ακόμα κι αν είναι λανθασμένη– αρχίζουμε να τη θεωρούμε αληθινή.
Γιατί μας συμβαίνει πιο συχνά απ’ όσο νομίζουμε
Το φαινόμενο Mandela δεν είναι κάτι σπάνιο. Στην πραγματικότητα, όλοι έχουμε πέσει θύμα του, απλώς δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει.
Οι λόγοι είναι πολλοί: η ανάγκη του εγκεφάλου για «νόημα», η επιρροή της μαζικής κουλτούρας, η επανάληψη λανθασμένων πληροφοριών, αλλά και η τάση μας να εμπιστευόμαστε τη μνήμη μας περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε.
Και όσο πιο οικείο είναι κάτι –μια παιδική ανάμνηση, μια γνωστή ταινία, ένα σύμβολο– τόσο πιο εύκολα πιστεύουμε ότι το θυμόμαστε σωστά.
Τελικά, πόσο μπορούμε να εμπιστευτούμε τη μνήμη μας;
Ίσως αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι. Το φαινόμενο Mandela δεν μας λέει απλώς ότι κάνουμε λάθη. Μας θυμίζει ότι η μνήμη μας είναι ζωντανή, ευέλικτη και… απρόβλεπτη!
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
